Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2015 jylǵy 30 qańtardaǵy № 62 buıryǵymen bekitilgen Qarjylyq uıymdarǵa qatysty básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi
1. Jalpy erejeler 1. Qarjylyq uıymdarǵa qatysty básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý ádistemesi (budan ári – Ádisteme) «Básekelestik týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń (budan ári – Zań) 39-babynyń 14) tarmaqshasynda kózdelgen negizgi erejelerdi iske asyrý maqsatynda ázirlendi, qarjy uıymdary kórsetetin qarjy qyzmetteri (budan ári – Kórsetiletin qarjy qyzmetteri) naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý rásimin aıqyndaıdy jáne mynadaı: 1) osy naryqtardaǵy básekelestiktiń jaı-kúıin (ekonomıkalyq shoǵyrlanýdy) aıqyndaý maqsatynda kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna taldaý júrgizý jáne Ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıǵa ıe naryq sýbektileriniń memlekettik tizilimin (budan ári - Tizilim) qalyptastyrý kezinde; 2) ekonomıkalyq shoǵyrlanýdy memlekettik baqylaý kezinde; 3) ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıǵa ıe naryq sýbektilerin májbúrlep bólý (bólip shyǵarý) týraly sotqa júgingen jaǵdaılarda qoldanylady. 2. Osy Ádistemede «Básekelestik týraly» jáne «Qarjy naryǵy men qarjy uıymdaryn memlekettik retteý, baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda, sondaı-aq qarjy naryǵyn retteý salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń tıisti zańnamalyq aktilerinde aıqyndalǵan uǵymdar paıdalanylady. 3. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý jáne baǵalaý júrgizý mynadaı kezeńderdi qamtıdy: 1) kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń birin-biri ózara almastyrý krıterıılerin aıqyndaý; 2) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý; 3) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý; 4) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý; 5) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń kólemi men naryq sýbektileriniń úlesin esepteý; 6) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shoǵyrlaný deńgeıin aıqyndaý; 7) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna kirý tosqaýyldaryn aıqyndaý; 8) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin baǵalaý; 9) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin taldaý jáne baǵalaý nátıjeleri boıynsha taldamalyq esepti jasaý. 2. Kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń birin-biri ózara almastyrý krıterıılerin aıqyndaý 4. Naq sol bir naryqta kórsetiletin, almastyrýshysy nemese birin-biri ózara almastyratyn qyzmetteri joq kórsetiletin qarjy qyzmetiniń birin-biri ózara almastyrý krıterıılerin aıqyndaý rásimi mynalardy qamtıdy: 1) qarjy qyzmetin aldyn ala aıqyndaý; 2) tutynýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn kórsetiletin qarjy qyzmetiniń tutynýshylyq qasıetterin jáne osy kórsetiletin qarjy qyzmeti úshin áleýetti birin-biri ózara almastyratyn bolyp tabylatyn kórsetiletin qyzmetterdi aıqyndaý; 3) birin-biri ózara almastyratyn kórsetiletin qyzmetterdi aıqyndaý. 5. Kórsetiletin qarjy qyzmetin aldyn ala aıqyndaý: 1) qaralatyn kórsetiletin qarjy qyzmeti onyń máni bolyp tabylatyn qarjy qyzmetin kórsetý sharttarynyń; 2) lısenzııalar berý týraly sheshimniń; lısenzııanyń bolýyn rastaıtyn qujattardyń; 3) tıisti qyzmetti retteıtin normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń; 4) ónimniń, jumystardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń ekonomıkalyq qyzmet túrleriniń qazaqstandyq jikteýishteriniń; 5) qarjy sózdikteriniń jáne osy baǵytqa sáıkes keletin ózge de anyqtamalyq ádebıettiń; 6) qarjy uıymdarynyń qaýymdastyqtary (qoǵamdyq birlestikteri) qorytyndylarynyń negizinde júrgizilýi múmkin. 6. Tutynýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn kórsetiletin qarjy qyzmetiniń tutynýshylyq qasıetin anyqtaý kezinde: 1) fýnksıonaldyq mindeti, onyń ishinde kórsetiletin qarjy qyzmetin tutynýdyń maqsaty jáne onyń negizgi tutynýshylyq qasıetteri; 2) alynǵan kórsetiletin qarjy qyzmetin qoldaný (onyń ishinde qaıta satý nemese jeke tutyný ne kásibı paıdalaný); 3) kórsetiletin qarjy qyzmetin kórsetý júıesindegi sapalyq erekshelikter; 4) kórsetiletin qarjy qyzmetin jetkizýdiń sharttary; 5) kórsetiletin qarjy qyzmetiniń baǵasy (syıaqynyń tıimdi mólsherlemesi, tarıf, komıssııa); 6) kórsetiletin qyzmetterdi ótkizýdiń sharttary men tásilderi joldanady. Tutynýshynyń tańdaýyn aıqyndaıtyn kórsetiletin qarjy qyzmetiniń tutynýshylyq qasıetiniń quramy jáne kórsetiletin qarjy qyzmetiniń sıpattamasyn bólýdiń qajetti dárejesi júrgiziletin zertteýdiń maqsatyna, sondaı-aq taldanatyn naryqtyń ereksheligine baılanysty bolady. 7. Osy kórsetiletin qarjy qyzmeti úshin áleýetti birin-biri ózara almastyratyn bolyp tabylatyn qyzmetterdi aıqyndaý: 1) sarapshylar qorytyndylaryn paıdalaný; 2) qaralatyn kórsetiletin qarjy qyzmetimen birge ekonomıkalyq qyzmet túriniń qazaqstandyq jikteýishiniń bir jikteýish tobyna kiretin kórsetiletin qyzmetterdiń eleýli qasıetteri boıynsha salystyrylatyn taldaý arqyly júzege asyrylady. Osy qyzmetke tıisti dál jikteýish ustanymyn belgileý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda, jikteýish ustanymdarynyń toby qaralady. 8. Birin-biri ózara almastyratyn kórsetiletin qarjy qyzmetterin aıqyndaý olardyń fýnksıonaldyq mindetin, qoldanýdy, sapalyq sıpattamalaryn, baǵasyn jáne basqa da parametrlerin eskere otyryp, tutynýshynyń kórsetiletin qyzmetterdi naqty aýystyrýyna nemese tutynýshynyń tutyný prosesinde bir kórsetiletin qarjy qyzmetterin basqasymen almastyrý ázirligine negizdeledi. Eger tutyný prosesinde kórsetiletin qarjy qyzmetin basqa da kórsetiletin qyzmettermen aýystyrý úshin tutynýshynyń eleýli shyǵyndary (qyzmet baǵasynyń 10 paıyzynan asatyn) bolsa, onda mundaı kórsetiletin qyzmetter birin-biri ózara almastyratyndarǵa jatqyzylmaıdy. 9. Birin-biri ózara almastyratyn kórsetiletin qarjy qyzmetterin aıqyndaý kezinde tutynýshylardyń túrli toptary pikirleriniń sáıkes kelmeýi eskeriledi. Tutynýshylardyń toptary: 1) qarjy uıymdary klıentteriniń quramy boıynsha; 2) kórsetiletin qarjy qyzmetin alý orny boıynsha; 3) kórsetiletin qarjy qyzmetine qoıylatyn talaptar boıynsha bólinedi. 10. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn baqylaý jáne nátıjeleriniń negizinde shekaralar aıqyndalatyn ekonomıkalyq - statıstıkalyq esepteýler: 1) «gıpotetıkalyq monopolıstiń testi» rásimin; 2) baǵa belgileý jáne baǵalar serpinin taldaýdy, qaralyp otyrǵan kórsetiletin qyzmetke baǵalardyń ózgerýi kezinde suranys kóleminiń ózgerýin qamtıdy. 11. «Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» ótkizý kezinde (kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralaryn anyqtaý úshin) qaralatyn kórsetiletin qarjy qyzmetine shamaly, biraq eleýli jáne uzaq ýaqyt baǵanyń kóterilýi boljanady. Zerdeleýdiń ýaqyt aralyǵy ishinde ári saqtalatyn, básekeniń ózge teń sharttarynda (bul rette ınflıasııanyń áseri alynyp tastalady) baǵanyń 5-10 paıyzǵa artýy osyndaı dep tanylady. Mynalar aıqyndalady: 1) kórsetilgen baǵanyń ósý nátıjesinde tutynýshy (tutynýshylar) qaralyp otyrǵan kórsetiletin qarjy qyzmetin basqa kórsetiletin qyzmettermen almastyra ma (almastyrýǵa daıyn ba); 2) baǵany osylaı kóterý qarjy uıymdary men tutynýshy (tutynýshylar) úshin tıimsiz etetin, qyzmetter kórsetý kóleminiń azaıýy bolýda ma (bolady ma). Eger kórsetilgen sharttar oryndalsa, onda qaralyp otyrǵan kórsetiletin qarjy qyzmetine qasıetteri boıynsha neǵurlym jaqyn bolyp tabylatyn kórsetiletin qarjy qyzmetterin birin-biri ózara almastyratyn taýarlar tobynyń quramyna engizý qajet. Kórsetilgen rásim jetkizýshiniń paıdasyn tómendetpeı baǵasy 5-10 paıyzǵa artýy múmkin kórsetiletin qyzmetter toby anyqtalǵanǵa deıin júzege asyrylady. Mundaı topqa kiretin kórsetiletin qarjy qyzmetteri birin-biri ózara almastyratyn kórsetiletin qyzmetter dep tanylady. Birin-biri ózara almastyratyn kórsetiletin qyzmetter toby retinde «Gıpotetıkalyq monopolıstiń testin» júrgizý kezinde kórsetiletin qyzmetterdiń eń az jıyntyǵyn qarastyrý qajet osy úshin qarjy uıymy baǵanyń atalǵan kóterilýin júzege asyra alady. 12. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine perspektıvalyq taldaý jáne baǵalaý júrgizý kezinde zertteý júrgizý sátinde qalyptasqan naryqtyq baǵalar qoldanylady. 13. Naryqty suranys tarapynan zerdeleý naqty qarjy uıymynyń klıentter tobyn - kórsetiletin qarjy qyzmetterin tutynýshylardy aıqyndaýdy qamtıdy. Naryqty usynys tarapynan zerdeleý taldanatyn naryq shekaralarynda qyzmetter kórsetetin básekelesterdi - qarjy uıymdaryn aıqyndaýdy qamtıdy. Belgili bir birin-biri ózara almastyratyn kórsetiletin qarjy qyzmetterin naqtylaý maqsatynda qarjy uıymdarynyń klıentteri men básekelesterine (iriktep jáne (nemese) jappaı) saýal júrgizý, sondaı-aq sarapshylardy tartý júrgiziledi. Keıin kórsetiletin qarjy qyzmetin asyra segmentteýge ákep soǵatyn klıentter men básekelesterdiń kórsetiletin qarjy qyzmetterine qoıatyn sýbektıvti talaptary ártúrli bolǵan jaǵdaıda, kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń taýar shekaralary týraly túpkilikti sheshim (segmentteý jáne agregattaý dárejesi) salalyq retteýishpen kelise otyryp naryq taldaýyn júrgizetin monopolııaǵa qarsy organ vedomstvosynyń sheshimine negizdeledi. 14. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý men baǵalaý júrgizý kezinde tıisti kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna operasııalardy júzege asyratyn qarjy uıymdarynyń qyzmetteri eskeriledi. 3. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralaryn aıqyndaý 15. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralary, eger ony osy aýmaqtan tysqary jerlerde satyp alý ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne basqa da sebepter boıynsha orynsyz bolsa, tutynýshylar kórsetiletin qarjy qyzmetin nemese birin-biri ózara almastyratyn qyzmetterdi satyp alatyn aýmaqty aıqyndaıdy. 16. Kórsetiletin qarjy qyzmetterine taldaý júrgizý kezinde naryq shekaralary bolyp Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵy belgilenedi. 17. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralary kórsetiletin qarjy qyzmetterin satyp alýdyń qoljetimdiligi eskerile otyryp, mynadaı: 1) tıisti aýmaqta kórsetiletin qarjy qyzmetin satyp alýdyń múmkindigi; 2) kórsetiletin qarjy qyzmetiniń qunyna qatysty shyǵyndardyń negizdiligi men ózin aqtaıtyndyǵy; 3) osy qyzmetti kórsetý/alý kezinde kórsetiletin qarjy qyzmetiniń tutynýshylyq qasıetteri men sharttarynyń saqtalýy; 4) kórsetiletin qarjy qyzmetin ótkizý júzege asyrylatyn aýmaqta básekelestikke teń jaǵdaıdyń bolýy ólshemderi boıynsha aıqyndalady. 18. Kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń shekaralaryn aıqyndaý kezinde olardy qyzmet túrlerine baılanysty bólý qajet. 19. Bul rette kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵy mynadaı negizgi sektorlarǵa bólinedi: 1) ekinshi deńgeıdegi bankter jáne banktik operasııalardyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar kórsetetin qarjy qyzmetteri naryǵy; 2) saqtandyrý uıymdary kórsetetin qarjy qyzmetteri naryǵy; 3) baǵaly qaǵazdar naryǵynda qarjy uıymdary kórsetetin qarjy qyzmetteri naryǵy; 4) mıkroqarjylyq uıymdar usynatyn qarjy qyzmetteri naryǵy; 5) kredıttik bıýrolar kórsetetin qyzmetter naryǵy. 4. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn aıqyndaý 20. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn zertteýdiń ýaqyt aralyǵy zertteý maqsatyna, naryqtyń erekshelikterine jáne aqparattyń qoljetimdiligine baılanysty aıqyndalady. 21. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda monopolııaǵa qarsy zańnamanyń jáne básekelestikti qorǵaý týraly ózge de quqyqtyq aktilerdiń buzylýyna baılanysty kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn zerdeleý kezinde ótinishte baıandalǵan, nemese osyndaı buzýshylyq týraly ótinishti alý kúnine oqıǵanyń (faktiniń) aldyndaǵy kezeńdi aıqyndaý usynylady. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń sıpattamalary aıqyndalatyn ýaqyttyń bóligi retinde kúntizbelik jyl qabyldanýy múmkin. О́zge de ýaqyt aralyqtaryn tańdaý múmkindigine jol beriledi. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń fakt boıynsha barlyq sıpattamalary bir ýaqyt aralyǵy úshin aıqyndalady. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń damý perspektıvalaryn zerdeleý kezinde barlyq sıpattamalar aldaǵy bir ýaqyt aralyǵy úshin dál osylaı aıqyndalady. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin sıpattaıtyn kórsetkishterdi esepteý kezinde naqty ýaqyt aralyǵyna qatysty derekter paıdalanylýǵa tıis. Ýaqyt aralyǵyn tańdaý zertteý maqsatyna, zerdelenetin kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń turaqtylyǵyna, bastapqy derekterdiń bolýyna jáne basqa faktorlarǵa baılanysty bolady. 22. Osy Ádistemeniń 1-tarmaǵynyń 2), 3) tarmaqshalary boıynsha qaralatyn taýar naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıine taldaý, sondaı-aq memlekettik baqylaý júzege asyrylatyn is-áreketter jasalǵannan keıingi básekeles ortanyń jaı-kúıin eskeretin perspektıvalyq taldaý júrgiziledi. 23. Eger tutynýshylar ýaqyttyń bir kezeńinde satyp alynatyn kórsetiletin qarjy qyzmetin tutynýda ýaqyttyń basqa kezeńinde satyp alynatyn sol qyzmetpen aýystyrmasa jáne aýystyrýǵa daıyn bolmasa, onda ýaqyt aralyǵyn tańdaý kezinde osy tańdaýǵa baılanysty naryq sıpattamalary eskriledi, onyń ishinde: 1) jyl ishinde qarjy qyzmetterin kórsetýdiń maýsymdylyǵy; 2) jyl ishinde qarjy qyzmetterin kórsetýdiń turaqtylyǵy; 3) eń joǵary jáne eń tómen suranys kezeńderi men sharttary (onyń ishinde qysqa merzimdi), osy kezeńderde tutynýshylar sany arasyndaǵy araqatynas; 4) tutynýshylardyń túrli ýaqyt kezeńderinde ártúrli baǵalar belgileý múmkindigi; 5) kelisimsharttardyń qoldanys merzimderi; 6) naryqta kórsetiletin qarjy qyzmetiniń paıda bolý ýaqyty. 24. Qarjy qyzmetteri naryǵynyń barlyq sıpattamalary belgilengen ýaqyt aralyǵynyń sheginde aıqyndalady. 5. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý 25. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyna onyń shekaralarynda belgili ýaqyt aralyǵy sheńberinde qyzmet kórsetetin barlyq naryq sýbektileri engiziledi. 26. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin jáne tulǵalar tobyn quraıtyn naryq sýbektileri bir naryq sýbektisi retinde qaralady. 27. Zertteýdiń ýaqyt aralyǵyn anyqtaý kezinde birin-biri ózara almastyrý krıterıılerin anyqtaý kezinde jáne qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralaryn anyqtaý kezinde alynǵan aqparattyń negizinde mynalardy: 1) tolyq ataýyn (uıymdyq-quqyqtyq nysanyn kórsete otyryp); 2) mekenjaıyn (ornalasqan ornyn); 3) tulǵalar tobyna tıesililigin; 4) osy qyzmetti tutynýshylar nemese taýar shekaralary derekterin sáıkestendirýge múmkindik beretin, qaralatyn taýar naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileri aıqyndalady. 28. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin naryq sýbektileriniń quramyn aıqyndaý kezinde qaralatyn naryqta jumys isteıtin jetkizýshilerden kórsetiletin qyzmetti satyp alatyn tutynýshylar tobynyń quramy (sany) naqtylanýy múmkin. Eger kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda negizgi tutynýshylardyń shamaly sany (15-ten kem) jumys isteıtin bolsa, onda kórsetiletin qyzmetterdi negizgi jetkizýshiler men tutynýshylardyń tulǵalardyń bir tobyna kiretini aıqyndalady. 29. Eger qarjy naryǵynyń sýbektisi qarjy naryǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen birneshe lısenzııalanatyn qyzmet túrin júzege asyrsa, onda kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn taldaý kezinde ol eń aldymen negizgi qyzmet júzege asyrylatyn sektor sýbektisi (bank, saqtandyrý, baǵaly qaǵazdar) retinde qaralady. Bul rette, eger túrli sektor sýbektileri naq sol bir qyzmet túrin, mysaly bankter men bank bolyp tabylmaıtyn brokerler jáne (nemese) dılerler baǵaly qaǵazdar naryǵynda brokerlik jáne (nemese) dılerlik qyzmetti júzege asyrsa, onda kórsetiletin qyzmetterdiń tıisti naryǵy kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń bir naryqtary retinde qaralady, tıisinshe kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń jekelegen naryǵyndaǵy kórsetkishter (kólem jáne baǵalar jáne t.b.) basqa kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn taldaý kezinde eskerilmeıdi. 30. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń qurylymy men qarjy uıymdary klıentteriniń quramy kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń anyqtalǵan shekaralary sheginde aıqyndalady. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń qurylymyn aıqyndaý úshin qarjy uıymdarynyń sany men quramy olardyń qyzmet túrine baılanysty anyqtalady. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy qarjy uıymdary, onyń ishinde óz fılıaldary arqyly qyzmetter kórsetetin qarjy uıymdar anyqtalady. Kórsetiletin qyzmetti naqty qarjy uıymynan satyp alatyn klıentterdiń (tutynýshylardyń) negizgi toptary qajettilik qurylymyn saralaýdyń negizinde aıqyndalady. Eger zertteý mindetine kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń damý perspektıvalaryn aıqyndaý kiretin bolsa, qarjy uıymdarynyń sany men quramynyń jáne olardyń klıentteriniń ózgerýi múmkindigin eskerý qajet. Osy geografııalyq naryqta jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń belgili bir qarjy qyzmetin kórsetýiniń áleýetti múmkindikteri anyqtalady. Osy naryqqa basqa qarjy uıymdary men tutynýshylardyń kirýiniń áleýetti múmkindigi aıqyndalady. Áleýetti básekelesterge mynalar jatady: 1) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń qaralyp otyrǵan shekaralarynda jumys isteıtin qarjy uıymdary; 2) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda qyzmetti júzege asyrýǵa tıisti lısenzııasy joq, biraq mundaı lısenzııany alýǵa teń básekelestik múmkindigi bar kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń qaralatyn shekaralarynda jumys isteıtin uıymdar; 3) kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin jáne Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń negizinde qarjy naryqtarynda qyzmetin júzege asyrýǵa lısenzııa alýǵa múmkindigi bar uıymdar. 6. Kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń kólemin jáne naryq sýbektileriniń úlesterin esepteý 31. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń syıymdylyǵy jáne qarjy uıymynyń úlesi kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń anyqtalǵan shekaralary, klıentter (tutynýshylar) jáne básekelester quramy sheńberinde aıqyndalady. Qarjy naryǵynyń syıymdylyǵy belgili bir kezeńde barlyq qarjy uıymdary júzege asyratyn kórsetiletin qarjy qyzmetteri kóleminiń jıyntyǵy retinde aıqyndalýy múmkin: n Vfr = SUM Vi, i=1 mundaǵy: Vfr - kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń syıymdylyǵy; Vi – i-shi qarjy uıymynyń kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń kólemi; i = 1, 2,..., n - kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń sany. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń syıymdylyǵyn esepteýde paıdalanylatyn kórsetkishter zattaı da, qundyq ta mánde ólshenedi. 32. Qaralyp otyrǵan kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy qarjy uıymynyń úlesi ol kórsetken belgili bir qarjy qyzmeti túriniń belgili bir kezeńde qyzmetterdiń belgili túri naryǵynyń jalpy syıymdylyǵyna paıyzdyq qatynasy retinde aıqyndalady Di = Vi / Vfr*100 Naryq sýbektisiniń úlesin esepteýde paıdalanylatyn kórsetkishter naryq kólemin esepteýdegi ólshem birlikterinde keltiriledi. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń kólemin anyqtaý kezinde taldanatyn naryqty kórsetiletin qyzmetterdi tutynýshylar toby boıynsha bólýge bolady. Budan basqa, jekelegen jaǵdaılarda bank sektory qyzmetterin zertteý kezinde klıentter mynadaı toptar boıynsha jikteledi: shaǵyn, orta jáne iri bıznes sýbektileri. 33. Bir tulǵalar tobyna kiretin, naq sol bir kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń naryqtaǵy úlesi tulǵalar toby úshin jıyntyǵynda aıqyndalady. Osylaısha, sheshim qabyldaýda táýelsiz, derbes qarjy uıymdarynyń quramyn anyqtaýda naryqta jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń jalpy sany azaıady jáne biriktirilgen qatysýshylar paıda bolady. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń táýelsiz qatysýshylarynyń belgili bir sanyna súıene otyryp, naryqtyń shoǵyrlaný kórsetkishin esepteý qajet. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy naryq sýbektisiniń (tulǵalar tobynyń) úlesi belgilengen ýaqyt aralyǵyna, qaralyp otyrǵan kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shekaralaryna qatysty aıqyndalady. 34. Ekinshi deńgeıdegi bankter jáne banktik operasııalardyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar kórsetetin qyzmetteriniń negizgi túrleriniń kólemin esepteý kezinde mynadaı sharttar qabyldanady: 1) banktik qaryz operasııalary: baǵa kórsetkishi – syıaqynyń jyldyq ortasha tıimdi mólsherlemesi (budan ári – SJTM), úles kórsetkishi (Vi) – qundyq mánde berilgen kredıtter kólemi jáne jasalǵan sharttar sany; 2) aýdarym operasııalary: jeke jáne zańdy tulǵalardyń tólem jáne aqsha aýdarymy boıynsha tapsyrmalaryn oryndaý: baǵa kórsetkishi – tarıfterge sáıkes aýdarymdar quny, úles kórsetkishi (Vi) – aýdarym somalary jáne operasııalar sany. Eger bankter de, banktik emes uıymdar da kórsetetin qyzmet tutynýshy úshin birin-biri ózara almastyratyn bolyp tabylsa, onda mundaı qyzmet birtutas naryq retinde aıqyndalady. 35. Saqtandyrý qyzmetteriniń negizgi túrleriniń kólemin esepteý kezinde mynadaı sharttar qabyldanady. 1) baǵa kórsetkishi – saqtandyrý tarıfteri (saqtandyrý syıaqysynyń saqtandyrý somasyna qatynasy), úles kórsetkishi (Vi) – saqtandyrý syıaqylarynyń kólemi; 2) saqtandyrýdyń birneshe synyptaryn biriktiretin saqtandyrý ónimderi kórsetiletin qarjy naryqtarynda saqtandyrýdyń árbir synyby boıynsha eskeriledi. Mindetti saqtandyrý qyzmetterin kórsetýdiń (onyń ishinde olardyń baǵa belgileýi) naqty reglamenttelgenin jáne ýákiletti memlekettik organdar retteıtinin eskere otyryp, monopolııaǵa qarsy organnyń vedomstvosy memlekettik retteý kezinde olar boıynsha monopolııalyq joǵary jáne tómen baǵalardy esepteý júrgizilmeıdi. Saqtandyrý qyzmetteri naryǵyn taldaý saqtandyrý synyptary bólinisinde egjeı-tegjeıli ótkiziledi. Saqtandyrý uıymdary jáne saqtandyrý brokerleri qyzmetteri jeke naryq retinde qaralady. 36. Baǵaly qaǵazdar naryǵy qyzmetteriniń negizgi túrleri kólemin esepteýde mynadaı sharttar qabyldanady. 1) brokerler kórsetetin qyzmetter úshin – baǵa kórsetkishi – jasalǵan mámileler komıssııalary; kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – jasalǵan mámileler kólemi jáne brokerlik qyzmetter kórsetý týraly jasalǵan sharttardyń sany. Dılerlik operasııalardy broker-dılerler tek óz esebinen jáne óz múddesi úshin júzege asyratynyn eskere kele, monopolııaǵa qarsy organ vedomstvasy memlekettik retteý kezinde olar boıynsha monopolııalyq joǵary jáne tómen baǵalardy esepteý júrgizilmeıdi; 2) erikti zeınetaqy jarnalaryn tartý quqyǵynsyz ınvestısııalyq portfeldi basqarýshylar kórsetetin qyzmetter úshin – baǵa kórsetkishi – kiris komıssııasy; kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – basqarýdaǵy aktıvter kólemi jáne aktıvterdi basqarýǵa jasalǵan sharttar sany; 3) kastodıan kórsetetin qyzmetter úshin – baǵa kórsetkishi – operasııalar komıssııasy (tarıfteri); kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – kastodıandyq qyzmet kórsetý úshin jasalǵan sharttardyń sany; 4) tirkeýshi kórsetetin qyzmetter úshin – baǵa kórsetkishi – operasııalar komıssııasy (tarıfteri); kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – baǵaly qaǵazdar ustaýshylarynyń tizilimin júrgizýge jasalǵan sharttar sany; 5) transfer-agentter kórsetetin qyzmetter úshin – baǵa kórsetkishi – qujattardy (aqparatty) kabyldap alý-berý komıssııasy (tarıfteri); kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – transfer-agenttik qyzmet kórsetýge jasalǵan sharttar sany; 6) ortalyq depozıtarıı kórsetetin qyzmetter úshin – baǵa kórsetkishi – jasalǵan operasııalar komıssııasy (tarıfteri); kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – nomınaldy ustaýshylar jeke shottarynyń sany; 7) qor bırjasy kórsetetin qyzmetter úshin - baǵa kórsetkishi - jasalǵan mámileler komıssııasy (tarıfteri); kórsetilgen qyzmet kóleminiń kórsetkishi (Vi)- saýda-sattyq (jasalǵan mámileler) kólemi jáne qor bırjasynyń saýda júıesinde aınalymǵa jiberilgen baǵaly qaǵazdar emınentiniń sany; 8) erikti zeınetaqy jarnalaryn tartý quqyǵymen ınvestısııalyq portfelderdi basqarýshylar kórsetetin qyzmetter úshin (erikti jınaqtaýshy zeınetaqy qory) – baǵa kórsetkishi – operasııalar komıssııasy (tarıfteri); kórsetilgen qyzmetter kóleminiń kórsetkishi (Vi) – salymshylardyń jeke zeınetaqy shottarynyń sany jáne zeınetaqy jınaqtarynyń kólemi. Baǵaly qaǵazdar naryǵynda qarjy uıymdary kórsetetin qarjy qyzmetteri naryǵy kórsetiletin qyzmettiń lısenzııalanatyn túrleri boıynsha segmentteledi. 7. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń shoǵyrlaný deńgeıin aıqyndaý 37. Naryqtyń shoǵyrlaný deńgeıin aıqyndaý úshin: 1) naryqtyq shoǵyrlaný koeffısıenti (CR) qoldanylady. Kórsetiletin qyzmetti ótkizý (jetkizý) kóleminiń iri jetkizýshileriniń belgili bir sanymen osy qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy barlyq jetkizýshilerdiń taýardy ótkizýdiń (jetkizýdiń) jalpy kólemine paıyzdyq qatynasy retinde esepteledi. Úsh (CR - 3) iri jetkizýshilerdiń shoǵyrlaný deńgeıin paıdalaný usynylady. 2) Gerfındal – Gırshman naryqtyq shoǵyrlaný ındeksi (NN) naryqta jumys istep turǵan barlyq jetkizýshiler ıelenetin úlesterdiń kvadrattary jıyntyǵy retinde esepteledi. 38. Gerfındal – Gırshman shoǵyrlaný koeffısıentteri men ındeksteriniń túrli mánderine sáıkes úsh naryq túri bólinedi: 1) 1-túri – joǵary shoǵyrlanǵan naryqtar: 70% < CR – 3 < 100 %; 2000 < NN < 10 000, nemese NN = 10 000 mánder salasyn qamtıdy. Bul naryqtar básekelestik damymaǵan nemese joq naryqtar retinde sıpattalady, naryq sýbektileriniń ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıy oryn alady. Naryqtyń monopolııalaný dárejesi joǵary. 2) 2-túri – ortasha shoǵyrlanǵan naryqtar: 45 % < CR – 3 < 70 %; 1000 < NN < 2000. Naryqta básekelestik bar, biraq ol jetkiliksiz damyǵan, onda naryq sýbektileriniń bolýynyń birkelki emestigi oryn alady. 3) 3-túri – tómen shoǵyrlanǵan naryqtar: CR – 3 < 45 %; NN < 1000. Atalǵan naryqtar básekelestik damyǵan naryqtar dep sıpattalady, ádette naryqta ústem nemese monopolııalyq jaǵdaıǵa ıe sýbektiler joq. Naryqtyń monopolııalaný dárejesi tómen. Osylaısha, naryqtyń shoǵyrlaný kórsetkishteri naryqtyń monopolııalaný dárejesin, onda naryq sýbektileriniń bolýynyń bir deńgeıligin (nemese túrli deńgeıligin) aldyn ala baǵalaýǵa múmkindik beredi. Tıisti taýar naryǵynda túrli aýqymdy qyzmet kórsetýmen ónim berýshiler neǵurlym kóp bolsa, sanamalanǵan kórsetkishterdiń máni soǵurlym az bolady. Bir tulǵalar tobyna kiretin naryq sýbektileriniń úlesteri qosylady jáne bir naryq sýbektisiniń úlesi retinde esepteledi. 39. Naryqtyń naryqtyq shoǵyrlanýyn aıqyndaý kezinde tıisti kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy tulǵalar tobyn, atap aıtqanda olarǵa qatysty Zańda kózdelgen sharttar oryndalatyn jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardyń jıyntyǵyn belgileý jóninde jumystar júrgiziledi. 8. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna kirý tosqaýyldaryn aıqyndaý 40. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń qurylymyn sıpattaıtyn sapalyq kórsetkishter mynalar bolyp tabylady: 1) áleýetti básekelester úshin naryqqa kirý tosqaýyldarynyń bolýy (nemese bolmaýy), olardy eńserý múmkindigi; 2) naryqta jumys isteıtin básekelester úshin naryqtan shyǵý tosqaýyldarynyń bolýy (nemese bolmaýy); 3) qarjy uıymdary men klıentterdiń (tutynýshylardyń) deńgeıles jáne satylas ıntegrasııasy, kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna qatysýshylardyń affılıırlenýi; 4) aqparattyń bara-barlyǵy (aqparattyq qoljetimdilik dárejesi, aqparat kózderi). 41. Naryq sýbektilerine kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynda qyzmetti bastaýǵa kedergi keltiretin nemese qıyndyq týdyratyn jáne shekteıtin mán-jaılardy nemese is-qımyldardy anyqtaý rásimi mynalardy qamtıdy: 1) qaralyp otyrǵan kórsetiletin qyzmetter naryǵyna kirý tosqaýyldarynyń bolýyn (nemese bolmaýyn) anyqtaý; 2) qaralyp otyrǵan kórsetiletin qyzmetter naryǵyna kirýdiń anyqtalǵan tosqaýyldarynyń eńserilýin aıqyndaý. 42. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna kirý tosqaýyldaryna mynalar jatady: 1) osy naryqtyń qurylymdyq erekshelikteri (bastapqy jáne aǵymdaǵy shyǵyndar, suranys kólemi, naryqtyń damyǵandyǵy, básekelestiktiń túri); 2) memlekettik retteý prosesinde memlekettik bılik organdarynyń is-áreketteri (lısenzııalaý, salyq salý jáne basqalar); 3) naryqta jumys istep jatqan uıymdar tarapynan kelisimder men is-áreketter. Kórsetiletin qarjy naryǵynyń qurylymdyq erekshelikterine jáne memlekettik retteý prosesinde memlekettik bılik organdarynyń is-áreketterine negizdelgen tosqaýyldarǵa mynalar jatady: 1) naryqtyń syıymdylyǵyn shekteý - naryqtyń joǵary tolyqqanyn da, tutynýshynyń tómen tóleý qabilettiligin de kórsetetin suranysty qanaǵattandyrýdyń joǵary dárejesi naryqty áleýetti básekelesterdiń ıgerýi úshin edáýir kedergi bolyp tabylady jáne osy naryqty jańa qarjy uıymdary úshin tartymdylyǵyn tómendetedi; 2) bastapqy shyǵyndardyń joǵary dárejesi – naryqqa kirý múmkindiginiń sheshýshi shekteýleriniń biri; 3) shyǵyndar deńgeıindegi artyqshylyq - qarjy uıymdary naryǵyna qaıta kirgen uıymdarǵa qaraǵanda jumys istep jatqan qarjy uıymdarynyń qarjy qyzmetterin júzege asyrýǵa shyǵyndary; mynalardyń saldarynan: naryqtaǵy bastapqy sharttardyń teńsizdigi; naryqta jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń áleýetti básekelester aldynda tehnologııalyq artyqshylyqtary; jarnama men fılıal jelisin damytýǵa shyǵyndar; aýqym áseri – eger osy naryqta qyzmettiń eń joǵary tıimdi aýqymy joǵary bolsa, onda naryqqa qaıta kirgen qarjy uıymdarynyń bastapqy kezeńde naryqta jumys isteıtin qarjy uıymdaryna qaraǵanda anaǵurlym aıtarlyqtaı joǵary úles shyǵyndary bolady jáne tıisinshe básekelestikke qabilettiligi tómen bolady; naryqta jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń deńgeıles jáne satylas ıntegrasııasy. Satylas nemese deńgeıles qurylymdarǵa ıntegrasııalanǵan qarjy uıymdary jıyntyq ınvestısııalyq, qarjy jáne aqparat resýrstaryna qoljetimdiligi túrinde ishki korporatıvtik baılanystyń barlyq artyqshylyqtaryn paıdalanady; 4) ekonomıkalyq jáne uıymdyq shekteýler - memlekettiń ınvestısııalyq, kredıttik, salyqtyq, baǵalyq, kedendik saıasaty. Salyq salý qaǵıdalary osylaısha tutynýshynyń túrli qarjy uıymdarynyń salystyrmaly artyqshylyqtaryna áser ete otyryp, tutynýshy (klıent) úshin kórsetiletin túrli qarjy qyzmetteriniń salystyrmaly tıimdiligine áser etedi; 5) ákimshilik shekteýlerge, onyń ishinde qarjy uıymdaryn lısenzııalaý (qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý, baqylaý jáne qadaǵalaý jónindegi ýákiletti organ belgileıtin shekteýler men qaǵıdalar), tirkeýdiń kúrdelengen tártibi jáne basqalar jatady. Taýar naryqtarymen salystyrǵanda retteýshi organdar qarjy naryqtaryndaǵy suranysqa jáne qarjy naryqtaryndaǵy básekelester sanyna eleýli áser etedi. Qarjy uıymdaryna qoıylatyn lısenzııalyq talaptar naryqtyń shoǵyrlaný deńgeıi men qatysýshylar quramyna áser ete otyryp, qarjy naryqtaryna kirý tosqaýyldarynyń bıiktigin kórsetedi. 43. Naryqta jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń qyzmetine negizdelgen, oǵan jańa básekelesterdiń kirýiniń aldyn alý boıynsha tosqaýyldar, onyń ishinde: 1) naryqta jumys isteıtin qarjy uıymynyń jańa básekelestiń paıda bolýyna, mysaly paıyz mólsherlemeleri saıasatyndaǵy ózgeristerge jaýap retinde qabyldaıtyn sharalary; 2) qarjy uıymdarynyń, onyń ishinde memlekettik bılik pen jergilikti ózin-ózi basqarý organdarymen básekelestikke qarsy kelisimderi jáne kelisilgen is-áreketteri; 3) memlekettik bılik organdarynda naryqqa áleýetti básekelesterdiń kirýin shekteıtin, qarjy naryǵynyń sol jáne ózge de sektoryna lısenzııalaý krıterıılerin nemese ózge de krıterıılerdi múddelik qorǵaý. 44. Osy qarjy naryǵyna kirý tosqaýyldaryn anyqtaý prosesinde taldanatyn faktorlar tizbesi qarjy uıymdary qyzmetiniń negizgi túrleriniń erekshelikterine jáne óńirdiń ózgesheligine baılanysty sanamalanǵannan keńdeý (nemese tarlaý) bolýy, erekshelenýi múmkin. 45. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna kirý tosqaýyldarynyń eńserilýi osy tosqaýyldardy eńserý merzimi men mólsheriniń negizinde baǵalanady. Eger qaralatyn naryqqa kirý tosqaýyldaryn eńserý shyǵyndary osy naryqqa kiretin naryq sýbektisi alatyn (alýdy boljaıtyn) kiristermen (artyqshylyqtarmen) ekonomıkalyq túrde aqtalsa, naryqqa kirý tosqaýyldary eńseriledi dep esepteledi. 46. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyna kirý tosqaýyldarynyń eńserilý dárejesin baǵalaý kezinde árbir qarjy uıymy úshin tosqaýyldyń ártúrliligin, onyń ýaqytsha nemese turaqty sıpatyn eskerý qajet. 47. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyn taldaý jumys isteıtin turǵan qarjy uıymdarynyń naryqtan shyǵýyn, onyń ishinde: 1) naryqta suranysty qanaǵattandyrý jáne qarjy uıymyn saqtaý qajettiligine baılanysty; 2) qyzmetti toqtatý nemese onyń baǵytyn ózgertý jáne t.b. úshin eleýli qarjy resýrstaryn tartý qajettiligimen baılanysty tosqaýyldardy taldaýdy qamtıdy. 48. Qarjy uıymdary men tutynýshylardyń satylas jáne deńgeıles ıntegrasııasyn anyqtaý naryqqa qatysýshylardyń affılıırlengen tulǵalaryn taldaýǵa negizdeledi. Affılıırlenýdi taldaý Zańnyń 7-babyna sáıkes aıqyndalǵan tulǵalardyń qyzmetine qandaı da bir dárejede áser etetin ekonomıkalyq aınalym sýbektileri arasyndaǵy múliktik jáne basqarýshylyq táýeldilikti anyqtaýdy boljaıdy. Qarjy uıymdarynyń affılıırlenýin, tulǵalar tobyn sáıkestendirýdi taldaý negizinde kórsetiletin qarjy qyzmeti naryǵyndaǵy shoǵyrlaný kórsetkishteriniń esebi naqtylanady, qarjy uıymynyń áleýeti negizdeledi. 49. Qarjy uıymdarynyń arasyndaǵy básekelestikke áser etetin mańyzdy faktor aqparattyń barabarlyǵy bolyp tabylady, ol áleýetti klıentke (tutynýshyǵa) kórsetiletin qarjy qyzmetin alýmen baılanysty táýekelderdi baǵalaýǵa múmkindik beredi. Osy kórsetiletin qarjy qyzmetimen baılanysty kútiletin kiristilik jáne táýekeldi baǵalaý naryqty jalpy baǵalaý men onda jumys isteıtin qarjy uıymdarynyń sıpatyna táýeldi bolady. Aqparattyń bara-barlyǵy zertteý júrgizgen kezde aqparat kózderiniń bolýyn anyqtaý jáne olardy kórsetiletin qarjy qyzmetterin tutynýshylardyń túrli toptaryna qoljetimdiligi turǵysynan saralaý, aqparattyń sapasy men ýaqtylyǵyn baǵalaý qajet. 9. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin baǵalaý 50. Kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵyndaǵy básekeles ortanyń jaı-kúıin baǵalaý: 1) qaralatyn naryqtyń kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń qaı túrine: básekelestik damyǵan naryqqa, básekelestik jetkiliksiz damyǵan naryqqa nemese básekelestik damymaǵan naryqqa jatatyndyǵy týraly qorytyndyny; 2) qaralatyn naryqta básekeles ortanyń ózgerý perspektıvalarynyń baǵasyn (osy Ádistemedegi 1-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasynda kózdelgen jaǵdaılarda); 3) qaralatyn naryqta básekelestikti damytý jóninde memlekettik organdarǵa usynymdardy (qajet bolǵan jaǵdaıda) qamtıdy. 51. Qaralyp otyrǵan kórsetiletin qarjy qyzmetteri naryǵynyń qarjy qyzmetteri naryqtarynyń